Editasyon Sürecinde Ne Yapılır?

Dosyasını gönderen yazarların çoğu editasyonu tek bir iş sanır: yazım yanlışlarının düzeltilmesi. Oysa imla düzeltmesi sürecin en sonunda gelen, en küçük parçasıdır.

Editasyon, bir metnin kitaba dönüşürken geçirdiği katmanlı bir okuma sürecidir. Her katman farklı bir soruya bakar ve bu katmanların sırası önemlidir.

Birinci katman: yapı

İlk okuma metnin bütününe bakar. Cümlelere değil, kurguya.

Editör burada şunları sorar: Hikâye nerede başlıyor, gerçekten orada mı başlamalı? Hangi bölüm gereksiz? Karakterin verdiği karar, o ana kadar anlatılanlarla tutarlı mı? Ortada anlatım hızlanıyor mu, yoksa okur burada kitabı bırakır mı?

Bu aşama yazarlar için en zorudur, çünkü gelen geri bildirim "şu virgül fazla" değil, "üçüncü bölüm hikâyeye bir şey katmıyor" olabilir. Aylarca uğraşılmış bir bölümün çıkarılması önerilebilir.

Yine de en değerli katman budur. Çünkü sonraki her aşama, bu yapının üzerine kurulur. Yapısı oturmamış bir metnin cümlelerini güzelleştirmek, temeli eğri binanın duvarını boyamaya benzer.

İkinci katman: dil ve anlatım

Yapı yerine oturduktan sonra sıra cümlelere gelir.

Burada bakılanlar daha somut: tekrar eden kelimeler, gereksiz sıfatlar, aynı yapıda art arda kurulmuş cümleler, diyalogların doğallığı, anlatıcının sesinin tutarlılığı.

Sık rastlanan bir örnek: yazar bir duyguyu hem anlatır hem de tarif eder. "Çok üzgündü. Gözleri doldu, boğazı düğümlendi." İkisinden biri fazladır. İyi bir editör hangisinin kalması gerektiğini yazarla birlikte kararlaştırır.

Bu aşamada editörün işi metni kendi üslubuna çevirmek değildir. Tam tersi: yazarın sesini bulup onu netleştirmektir. Editasyondan çıkan metin yazarın metni olmalı, editörün değil.

Üçüncü katman: dil bilgisi ve imla

Şimdi sıra teknik doğruluğa gelir. Yazım kuralları, noktalama, ek kullanımı, tutarlılık.

Türkçede en çok karışan yerler bellidir: "de/da" ayrı mı bitişik mi, "ki" nerede ayrılır, kesme işareti hangi eklerde kullanılır, bileşik fiiller nasıl yazılır.

Bunların yanında bir de tutarlılık meselesi var. Kitap boyunca aynı kelime aynı şekilde yazılmalı. Bir sayfada "kahvaltı", diğerinde "kahvaltı" olarak geçen bir kelime, ya da bir bölümde "Ayşe'nin annesi", diğerinde adı değişmiş bir karakter — bunlar okurun metne olan güvenini sarsar.

Çoğu yayınevi bu aşamada bir stil kılavuzu tutar: sayılar nasıl yazılacak, alıntılar hangi tırnakla verilecek, tarihler nasıl biçimlendirilecek.

Dördüncü katman: son okuma

Son okuma, mizanpaj yapıldıktan sonra, kitabın basılacağı hâli üzerinden yapılır.

Buradaki iş metni düzeltmek değil, gözden kaçanı yakalamaktır: satır sonunda yanlış bölünmüş bir kelime, iki kez basılmış bir paragraf, yanlış sayfaya düşmüş bir bölüm başlığı, içindekiler ile gerçek sayfa numaralarının uyuşmaması.

Bu aşamada metne yapılan her müdahale sayfa düzenini kaydırma riski taşır. Bu yüzden son okuma en dikkatli, en az müdahaleci okumadır.

Editör ne yapmaz?

Birkaç yanlış beklentiyi de netleştirmek gerekir.

Editör kitabı yeniden yazmaz. Bitmemiş bir metni bitirmez. Zayıf bir kurguyu cümle düzeltmeleriyle kurtarmaz.

Editör ayrıca metnin tek doğru hâlini bilen kişi de değildir. Önerilerinin bir kısmı tartışılır, bir kısmı yazar tarafından reddedilir. Sağlıklı bir editasyon süreci, karşılıklı bir konuşmadır — tek taraflı bir düzeltme listesi değil.

Yazar bu süreçten nasıl yararlanır?

Birkaç pratik öneri:

Geri bildirimi ilk okuduğunuzda savunmaya geçmek doğaldır. Bir gün bekleyip tekrar okuyun; ikinci okumada aynı notlar farklı görünür.

Bir öneriyi anlamadıysanız sorun. "Burası zayıf" notu tek başına işe yaramaz; neyin zayıf olduğunu konuşmak gerekir.

Katılmadığınız değişiklikleri kabul etmek zorunda değilsiniz. Ama aynı yere birden çok kişi takılıyorsa, orada gerçekten bir sorun vardır.

En önemlisi: editasyon metninizin yetersiz olduğu anlamına gelmez. En deneyimli yazarların kitapları da bu süreçten geçer. Kimse kendi metnine dışarıdan bakamaz — editörün varlık sebebi budur.

Ulysses Yayınları'nda yayımlanan kitapların editasyonu, mizanpajı ve kapak tasarımı yayın sürecinin bir parçası olarak yürütülür. Sürecin nasıl işlediğini Ulysses Avantajı sayfasında anlattık.